Mùng một và rằm hằng tháng là hai ngày nhiều gia đình Việt làm mâm chay, và đó cũng là hai ngày các hàng xôi chay bán được nhiều nhất. Xôi gần như luôn có trên mâm cúng vì nó là món của ngũ cốc — thứ gắn với lòng biết ơn mùa màng. Bài này nói phần thực hành: chọn loại, làm lượng bao nhiêu, bày thế nào, và tránh gì.
Chọn loại xôi cho mâm cúng
Xôi trắng là lựa chọn giản dị và luôn đúng. Không sai bao giờ.
Xôi đỗ xanh phổ biến không kém. Vàng và đầy đặn.
Xôi gấc dùng cho rằm lớn. Rằm tháng giêng, tháng bảy.
Xôi vò cho mâm có chè. Cặp truyền thống.
Xôi lạc và xôi đỗ đen cũng dùng được. Dân dã.
Tránh xôi có màu quá lạ. Mâm cúng thì giản dị.
Tránh xôi trộn quá nhiều thứ. Nguyên tắc chung.
Một đĩa vừa là đủ. Không cần nhiều.
Mâm ngày thường thì đơn giản hơn Tết. Khác biệt.
Rằm tháng bảy thì mâm đầy đặn hơn. Ngày lớn.
Mỗi vùng mỗi nhà có lệ riêng. Hỏi người lớn.
Không có quy định cứng. Nói thẳng.
Xôi trắng hoặc xôi đỗ xanh là hai lựa chọn không bao giờ sai cho mâm cúng ngày thường. Giản dị là tinh thần của mâm này.
Không có quy định cứng nào về loại xôi phải cúng. Lệ mỗi nhà mỗi khác và cái đúng là cái nhà mình vẫn làm.
Lượng làm cho mâm nhỏ
Một đĩa xôi cúng cần khoảng ba trăm gam nếp. Con số cơ bản.
Ra khoảng sáu trăm gam xôi chín. Tỷ lệ nở gấp đôi.
Đủ cho một đĩa vừa và phần ăn sau. Thực tế.
Nhà đông người thì năm trăm gam. Tăng lên.
Đồ ít nếp thì canh nước kỹ hơn. Dễ cạn nồi.
Dùng xửng nhỏ cho lượng ít. Hơi tập trung.
Thời gian đồ vẫn ba mươi phút. Không rút.
Lượng ít thì đừng đồ chung nồi lớn. Xôi không đều.
Phần thừa để ăn trong ngày. Không bỏ.
Xôi cúng xong hạ xuống ăn được. Lệ thông thường.
Không nên làm thừa nhiều. Lãng phí.
Tính theo số người trong nhà. Cách đơn giản.
Ba trăm gam nếp là lượng vừa cho một đĩa cúng của nhà nhỏ. Làm thừa nhiều thì ăn không hết và lãng phí là điều trái với tinh thần ngày này.
Đồ lượng nhỏ thì dùng xửng nhỏ chứ đừng đồ trong nồi lớn. Nồi lớn với lượng ít thì hơi tản và xôi chín không đều.
Bày lên bàn thờ
Dùng đĩa sạch dành riêng cho việc cúng. Nhiều nhà có lệ này.
Đóng khuôn hoặc xúc gọn thành vòm. Đều được.
Mâm cúng ngày thường không cần cầu kỳ. Giản dị.
Đặt đĩa xôi ngay ngắn. Không nghiêng lệch.
Xôi phải còn nóng khi đặt lên. Lệ chung.
Thắp hương sau khi bày xong. Thứ tự.
Bày cùng hoa quả và nước. Bộ cơ bản.
Một số nhà bày thêm chè. Cặp với xôi vò.
Không bày đồ mặn cùng mâm chay. Nguyên tắc.
Lau bàn thờ trước khi bày. Bước chuẩn bị.
Hạ lễ sau khi hương tàn. Lệ chung.
Đồ hạ xuống thì cả nhà cùng ăn. Ý nghĩa chia lộc.
Xôi nên còn nóng khi đặt lên bàn thờ. Đây là lệ chung ở hầu hết các vùng và nó cũng là lý do xôi được đồ sau cùng.
Đồ hạ xuống thì cả nhà cùng ăn chứ không bỏ. Đó là phần ý nghĩa nhất của cả việc làm mâm.
Những điều nên tránh
Tránh dùng lại xôi cũ để cúng. Nguyên tắc.
Tránh xôi đã nguội ngắt. Làm mới.
Tránh nêm xôi cúng quá đậm. Giản dị.
Tránh trang trí rườm rà. Không hợp.
Tránh dùng phẩm màu. Màu tự nhiên hoặc để trắng.
Tránh đĩa sứt mẻ. Chi tiết dễ bỏ qua.
Tránh bày lộn xộn. Ngay ngắn là đủ.
Tránh nếm thử xôi sau khi đã bày. Lệ kiêng.
Nếm trước khi bày thì được. Và nên nếm.
Tránh làm vội trong lo lắng. Tinh thần cũng là một phần.
Không cần tốn kém. Thành tâm là chính.
Không cần theo đúng ai. Lệ nhà mình.
Nếm thử trước khi bày thì nên còn sau khi bày thì kiêng. Đây là lệ chung và nó cũng nhắc bạn phải nếm đúng lúc.
Mâm cúng không cần tốn kém. Một đĩa xôi trắng làm cẩn thận đúng hơn một mâm đầy làm vội.
Với hàng bán xôi
Mùng một và rằm là hai ngày bán chạy nhất tháng. Quy luật rõ.
Lượng bán tăng gấp hai tới ba lần. Đo thật ở nhiều hàng.
Chuẩn bị nguyên liệu từ hôm trước. Bắt buộc.
Ngâm nếp gấp đôi lượng thường. Tính trước.
Đồ thành nhiều mẻ nhỏ. Xôi luôn mới.
Nhận đặt trước cho mâm cúng. Giảm rủi ro.
Khách đặt mâm thường cần giao sớm. Trước giờ cúng.
Hỏi rõ giờ cần giao. Chi tiết quan trọng.
Đóng gói riêng cho đĩa cúng. Hộp sạch.
Không dùng hộp có in hình không phù hợp. Chi tiết tế nhị.
Bán thêm chè và hoa quả. Khách cần cả mâm.
Ghi lại lượng bán hai ngày đó. Tháng sau dự báo tốt hơn.
Hỏi rõ giờ khách cần giao cho mâm cúng. Giao muộn dù chỉ nửa tiếng là hỏng việc của khách và họ không quay lại.
Chuẩn bị gấp đôi lượng thường cho mùng một và rằm. Đây là quy luật ổn định và hàng nào cũng xác nhận.
