Ngày giỗ là dịp mà mâm cỗ mang ý nghĩa riêng: nó là bữa mời người đã khuất, và cũng là bữa để con cháu ngồi lại với nhau. Bản chay của mâm giỗ ngày càng phổ biến, phần vì nhiều gia đình theo đạo Phật, phần vì nó nhẹ nhàng hơn với người ăn. Xôi vẫn giữ nguyên vị trí trung tâm như trong mâm cỗ mặn.
Chọn xôi cho mâm giỗ
Xôi đỗ xanh là lựa chọn phổ biến nhất. Màu vàng ấm và giản dị.
Xôi trắng cũng luôn đúng. Không cầu kỳ.
Xôi gấc dùng khi giỗ vào dịp gần Tết. Hoặc theo lệ nhà.
Nhiều nhà kiêng xôi gấc cho giỗ. Màu đỏ là màu vui.
Hỏi người lớn trước. Lệ mỗi nhà khác.
Xôi vò đi với chè là cặp truyền thống. Nhiều vùng giữ lệ này.
Tránh loại xôi quá mới lạ. Mâm giỗ thì theo lệ cũ.
Làm món mà người được giỗ từng thích. Ý nghĩa riêng.
Đó là chi tiết nhiều nhà giữ. Đẹp và có ý.
Một đĩa xôi cho mâm cúng. Phần ăn thì tính riêng.
Đóng khuôn gọn gàng. Như mọi mâm cúng.
Giản dị mà chỉnh chu. Nguyên tắc.
Nhiều nhà kiêng xôi gấc cho mâm giỗ vì màu đỏ gắn với việc vui. Đây là điểm phải hỏi chứ không suy đoán.
Làm một món mà người được giỗ lúc sinh thời từng thích là chi tiết có ý nghĩa nhất trên mâm. Nó đáng hơn mọi sự cầu kỳ khác.
Bố cục mâm giỗ chay
Mâm giỗ đầy đặn hơn mâm rằm. Dịp trọng hơn.
Nhưng không cầu kỳ bằng mâm Tết. Ở giữa.
Một đĩa xôi. Trung tâm.
Một bát canh. Canh nấm hoặc canh rau củ.
Một món xào rau củ. Màu xanh.
Một món kho. Đậu phụ hoặc nấm.
Một món chiên hoặc nem chay. Món khô.
Một đĩa rau luộc hoặc nộm. Cân bữa.
Một bát cơm trắng. Nhiều nhà vẫn bày cùng xôi.
Chè hoặc hoa quả tráng miệng. Kết.
Số món thường là số lẻ. Lệ nhiều vùng.
Hỏi lệ nhà trước khi quyết. Nguyên tắc chung.
Mâm giỗ nằm giữa mâm rằm và mâm Tết về độ đầy đặn. Quá sơ sài thì thiếu trọng, quá cầu kỳ thì không đúng tinh thần.
Nhiều vùng có lệ bày số món lẻ. Đây là chi tiết dễ làm sai nếu cứ theo cảm tính khi lên thực đơn.
Lịch chuẩn bị
Giỗ thường có khách tới ăn. Khác mâm rằm.
Hỏi số khách trước vài ngày. Để tính lượng.
Tính dư hai ba phần. Khách hay tới thêm.
Mua nguyên liệu trước một ngày. Tươi và đủ.
Ngâm nếp từ tối hôm trước. Như mọi lần.
Món kho nấu từ chiều hôm trước. Ngấm hơn.
Nộm trộn sát giờ. Rau phải giòn.
Xôi đồ trước giờ cúng khoảng một tiếng. Còn nóng.
Bày mâm cúng trước. Rồi mới dọn mâm khách.
Hạ lễ sau khi hương tàn. Lệ chung.
Dọn mâm khách ngay sau đó. Đồ còn nóng.
Viết lịch ra giấy. Ngày giỗ nhiều việc.
Ngày giỗ có khách nên phải tính lượng cho cả mâm cúng lẫn mâm khách. Nhiều người chỉ tính mâm cúng rồi thiếu đồ khi khách ngồi vào bàn.
Nấu món kho từ chiều hôm trước vừa ngấm hơn vừa giảm việc cho buổi sáng vốn đã quá nhiều việc. Đây là món nên làm trước nhất.
Khi đông khách
Giỗ lớn có thể ba bốn mươi người. Quy mô khác.
Tính năm trăm gam nếp cho một mâm sáu người. Công thức tính.
Sáu mâm cần ba kilogam nếp. Ví dụ.
Chia thành hai mẻ đồ. Bếp nhà xử lý được.
Mượn thêm nồi và xửng. Cách giải quyết.
Nhờ người nhà phụ. Phân công rõ.
Hoặc đặt một phần món từ hàng. Lựa chọn hợp lý.
Đặt món khó, tự làm món dễ. Cách chia.
Xôi thì nên tự làm. Nó dễ và ý nghĩa.
Giữ xôi nóng trong nồi ủ. Chờ khách.
Dọn theo đợt nếu khách tới lệch giờ. Thực tế.
Đừng gồng quá sức. Nguyên tắc.
Đặt một phần món từ hàng là lựa chọn hợp lý chứ không phải thiếu thành tâm. Gồng quá sức rồi mệt mỏi cáu kỉnh thì hỏng cả ngày.
Xôi là món nên tự làm trong mọi trường hợp. Nó dễ nhất trong mâm và nó cũng là món mang ý nghĩa nhất.
Sau khi hạ lễ
Đồ hạ xuống thì cả nhà cùng ăn. Ý nghĩa chia lộc.
Không bỏ đồ cúng. Nguyên tắc.
Xôi thừa dùng được nhiều cách. Không lãng phí.
Chiên xôi thành bánh xôi chiên. Món mới.
Nắm xôi cho bữa sáng hôm sau. Tiện.
Cấp đông phần lớn. Hấp lại sau.
Chia phần cho khách mang về. Lệ đẹp nhiều nhà giữ.
Chuẩn bị sẵn hộp để chia. Chu đáo.
Chia đều cho mọi người. Tránh so bì.
Món kho để được vài ngày. Ăn dần.
Món xào thì ăn trong ngày. Không để.
Dọn dẹp cùng nhau. Phần cuối của ngày.
Chia phần cho khách mang về là lệ đẹp và nó cũng giải quyết luôn chuyện đồ thừa. Chuẩn bị sẵn hộp từ trước thì lúc chia không luống cuống.
Xôi thừa chiên thành bánh xôi chiên là cách dùng lại ngon nhất. Xôi để qua đêm hơi khô lại chính là loại hợp nhất để chiên.
Không bỏ đồ cúng là nguyên tắc mà hầu hết các nhà đều giữ. Nấu vừa lượng ngay từ đầu là cách tôn trọng nguyên tắc đó dễ nhất.
Dọn dẹp cùng nhau sau bữa là phần cuối và cũng là phần dễ chịu nhất của ngày giỗ. Đó là lúc con cháu còn ngồi lại với nhau thêm được một lúc.
